Architektura
Kościół Św. Krzyża jest jedną z najczystszych stylistycznie gotyckich świątyń Krakowa. Jest prosty, masywny; jego bryła jest schodkowa, składa się z trzech różnej wysokości bloków, nakrytych spadzistymi dachami.
Najstarszą jego częścią jest bardzo długie (14,97 m; szerokość tylko 7,78 m) prezbiterium, którego budowę rozpoczęto najpóźniej w pierwszych latach XIV w. Wzniesiono je w całości do lat 30. XIV w. wraz z dolnymi partiami ścian nawy (do ok. 2 m wysokości). Jako budulca użyto łamanego kamienia wapiennego. Prezbiterium jest nieco odchylone od osi nawy, co może sugerować istnienie starych fundamentów w bezpośrednim sąsiedztwie budowanej świątyni.
Przypuszczalnie do połowy XIV w. prezbiterium funkcjonowało samodzielnie jako jednonawowy kościół. Bardziej jest jednak prawdopodobne, że na kamiennej podmurówce postawiono drewniane ściany nawy i korzystano z całego kościoła.
Pierwotne sklepienie prezbiterium i zakrystii było krzyżowo-żebrowe. Wspierało się na służkach nadwieszanych na wspornikach. Podczas pożaru w 1528 r. sklepienie to runęło. Odbudowano je w 1533 r. już jako sieciowe gotycko-renesansowe, które możemy podziwiać do dziś. Służki wówczas skuto. Obecna wysokość prezbiterium to 11,24 m.
Podczas badań architektonicznych, prowadzonych w latach 1995-97 odkryto we wschodniej ścianie prezbiterium relikty XV-wiecznego Sakramentarium (wnęka przeznaczona do przechowywania Najświętszego Sakramentu) i wnęki na Oleje Święte. Sakramentarium to miało ok. 4 m wysokości i jest jedynym gotyckim zachowanym w Krakowie. Wykonane było z piaskowca wapnistego, przez co uległo zniszczeniu podczas wspomnianego pożaru.
Ściany nawy zbudowano z cegły w III ćw. XIV w.
W tym samym czasie powstała wieża kościoła (aż do obecnej wysokości).
Nawa jest nieco krótsza od prezbiterium, ma 14,08 m długości; jej szerokość to 13,08 m, a wysokość 12,78 m.
Sklepienie nawy powstało wraz z filarem środkowym w ostatniej ćwierci XIV w. Na ten sam okres datowany jest zachodni portal z ciosów wapienia jurajskiego. Po pożarze z 1528 r. naprawiono nieznacznie zniszczone sklepienie nawy, skuto dolne części służek i przebudowano filar, czym zajął się w III ćw. XVI w. Antonio Morosi. Zachowany został gotycki cokół, wymieniono ciosy trzonu. Filar jest cylindryczny z entasis, czyli poszerzeniem w 1/3 wysokości zgodnie z kanonami sztuki antycznej. Ze szczytu filara "wychodzi" bezwspornikowo dwanaście żeber trójpodporowego sklepienia palmowego nawy. W jego wschodniej części znajduje się Himmelloch, czyli tzw. dziura w niebie, przez którą wciągano do XVI w. figury Maryi i Pana Jezusa w dniu – odpowiednio – Wniebowzięcia i Wniebowstąpienia. W północnej ścianie nawy odkryto relikty – zniszczonego również w pożarze – Grobu Bożego.
U podstawy sześciokondygnacyjnej wieży znajdują się gotyckie krużganki arkadowe, tworzące kruchtę (z ciosów piaskowca). Są one ewenementem w Krakowie. Kruchta ma krzyżowo-żebrowe sklepienie z 1443 r. W zwieńczeniu ceglanych ścian wieży odkryto relikty ośmiu gotyckich okienek, które być może pełniły niegdyś rolę strzelnic. W pomieszczeniu nad kruchtą znajdowała się kaplica bracka Bractwa Ducha Świętego. Wchodziło się do niej z chóru muzycznego przez arkadę; została ona zamurowana po pożarze z 1528 r.
W 1442 r. powstała sklepiona krzyżowo kaplica Sławetnego Cechu Mistrzów Piekarzy, czyli kaplica św. Zofii przy południowej ścianie nawy. Pierwotna wnęka ołtarzowa była węższa od obecnej i sięgała podłogi. Mensa jest również wtórna. Pod kaplicą znajduje się krypta.
Od XV w. aż do jej zburzenia w 1896 r. obok św. Zofii istniała kaplica Przemienienia Pańskiego.
W końcu XVI w. z fundacji Jana Węgrzyna, rzeźnika krakowskiego, przy północnej ścianie wieży dobudowano kaplicę św. Andrzeja o gwiaździstym sklepieniu z pięcioma ozdobnymi zwornikami (cztery rozety i kartusz pośrodku). Kaplica w przybliżeniu ma wymiary 4,9 m x 3,65 m. Od nawy oddziela ją renesansowa ścianka parawanowa. Pod wschodnią częścią kaplicy znajduje się krypta grobowa, o wymiarach 3,6 x 2,4 m. Jej wysokość to ok. 2 m w kluczu.
Ok. 1648 r. dobudowano do wieży od strony południowej kaplicę Matki Boskiej Loretańskiej. Ma ona nieregularny kształt. W XVIII w. wbudowano pod nią wtórnie kryptę o kolebkowym sklepieniu.
Kościół Św. Krzyża zbudowano wg linii świętej (wschód – zachód). Prezbiterium jest opięte szkarpami krytymi dachówką. Ma trzy ostrołukowe okna dwudzielne w południowej ścianie i jedno wielkie trójdzielne we wschodniej, pod którym w zewnętrznej kamiennej niszy znajduje się secesyjna rzeźba Upadek Chrystusa pod Krzyżem (1907) dłuta Jana Szczepkowskiego. Od północy do prezbiterium przylega przybudówka, mieszcząca zakrystię i skarbczyk na dole oraz dawne oratorium i karcer na piętrze, które połączone są z wnętrzem prezbiterium oknami.
Prezbiterium z nawą łączy ostrołukowa tęcza o szerokości 5,42 m. Ściany nawy są podpierane przez osiem szkarp, po cztery od północy i południa. Do północnej ściany przylegają dwie przybudówki, mieszczące klatki schodowe na chór muzyczny i ambonę. W ścianie południowej znajdują się dwa ostrołukowe okna dwudzielne i jedno małe, prostokątne, osadzone niżej. Od wschodu przylega do niej (tej ściany) kaplica św. Zofii z oknem trójdzielnym, wypełnionym XX-wiecznym witrażem.
Przyziemie wieży stanowi kruchta. Jej zachodni portal został zaszklony; znajduje się w nim wejście do kościoła. Północną arkadę wypełniono ścianką parawanową; południową zamurowano, zostawiając jedynie przejście do kaplicy. Wieża została wzmocniona kamienno-ceglanymi szkarpami. Ma ostrołukowe okna na drugiej i trzeciej kondygnacji oraz czworokątne w kamiennej oprawie na czwartej i piątej. Szósta kondygnacja ozdobiona jest czworokątnymi oknami bez oprawy.
Kaplica św. Andrzeja ma okno okrągłe w ścianie zachodniej i małe ostrołukowe w północnej. Kaplica Matki Boskiej Loretańskiej posiada tylko okno ostrołukowe od południa.
Cały dach, łącznie z hełmem wieży, pokryty jest dachówką.
Czy wiesz, że...
Pierwszy kościół ufundował pod koniec XII wieku biskup Pełka.