Organy
W nawie głównej kościoła Świętego Krzyża znajduje się krakowska perełka kultury - najstarsza w mieście barokowa szafa organowa. J. Kulig opisuje ją w następujący sposób:
W centralnej części chóru ulokowano organy, nadając im formę architektoniczną równie piękną, jak niepowtarzalną.
Prospekt organów składa się z uformowanego na kształt kielicha cokołu, wspierającego zasadniczą część szafy organowej, której dominantą jest najwyższa trójkątna wieżyca z piszczałkami frontowymi Pryncypału 8′.
Symetrycznie występujące po obu stronach dwa trójczłonowe segmenty wyposażono w środkowe wieżyczki zakomponowane na rzucie półkola, tworząc kolejne dwa akcenty architektoniczne.
Pośrodku cokołu, pod górną wieżycą obramowaną dwoma kolumnami o korynckich kapitelach, umieszczono trójczłonowy pozytyw, wyodrębniający się wyraziście dzięki wysunięciu do przodu względem pozostałych segmentów prospektu.
Dekorację snycerską stanowią dwa maszkarony pod półkolistymi wieżyczkami,
inne detale: uszy, zwieńczenia i ażurowe kotarki przy piszczałkach występują w przeważającej części w postaci ornamentu małżowinowo-chrząstkowego.
Wyjątek stanowią jedynie kotarki oraz zwieńczenie wieżycy centralnej, gdzie pojawia się późniejszy ornament w formie suchego akantu, podobny do motywów wypełniających cztery płyciny parapetu chóru muzycznego.
Pierwotna, poch. z 2 poł. XVII w. dekoracja plastyczno-rzeźbiarska chóru została (zapewne kilkadziesiąt lat później) przeobrażona poprzez zmianę zdobnictwa i wprowadzenie wykonanych na płótnie malowideł z postaciami świętych, przez co zasłonięto sceny z muzykującymi puttami (...) namalowane bezpośrednio na drewnie.1
Organy w kościele Świętego Krzyża pochodzą prawdopodobnie z ostatnich dni lutego 1704 roku. Taką datę znaleziono wewnątrz największej piszczałki prospektowej. Nadal tajemnicą pozostaje nazwisko budowniczego.
Niestety, tak cenny zabytek nie uniknął zniszczenia. Prawdopodobnie podczas prac konserwatorskich w 1927 roku usunięto zdecydowaną większość zabytkowych elementów organów, po czym zbudowano nowy instrument, umieszczając go w zabytkowej szafie prospektowej. W roku 1953 został zamontowany nowy motor (szwajcarski). Kolejne renowacje przeprowadzono w latach 1959, 1962 i 1989.
Podczas ostatniego remontu zrekonstruowano pierwotny instrument w możliwie najwierniejszy sposób. W roku 1996 przywrócono pierwotny kształt szafie organowej, która mieści osiemnaście głosów, w tym unikalny cymbel polski. W latach 2001-2003 zostały przeprowadzone prace przy rekonstrukcji organów (Richard Jacoby, Ekkehart Gross). Nowe piszczałki wykonano z takiego samego cynkowo-ołowiowego stopu, jak oryginalne. Przez wzgląd na obecną liturgię, organy zostały wyposażone w dodatkową pięciogłosową wolno stojącą sekcję pedału.
1J. Kulig, Informacje historyczne o organach w kościele Św. Krzyża. W: Studia z dziejów kościoła Św. Krzyża w Krakowie, praca zbior., red. Z. Kliś, Kraków, Oficyna Wydawnicza Wydawnictwa Naukowego PAT, 1997, cz. II.
Czy wiesz, że...
Parafia Św. Krzyża jest jedną z najmniejszych w Krakowie.